Belangrijkste sponsor: Brussels Hoofdstedelijk Gewest 

Jaar van voltooiing: 2009 — heden

Stad/regio

Brussel is in het verleden snel verstedelijkt, zonder dat sprake was van een algehele stedelijke planning. In de afgelopen jaren is uitdrukkelijk prioriteit verleend aan kwalitatief hoogwaardige architectuur in de bebouwde omgeving. In 2009 heeft de Regering van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest de functie van Bouwmeester maître architecte (BMA) ingevoerd om de kwaliteit van projecten voor stedelijke ontwikkeling in de stad te verbeteren. 

De benoeming van bouwmeesters ontwikkelde zich vanaf 2000 in België tot een wijdverspreide praktijk. Oorspronkelijk moest dat zorgen voor een betere organisatie van openbare-aanbestedingsprocessen voor overheidsopdrachten op het gebied van architectuur, waarbij de nadruk lag op de depolitisering en professionalisering. In eerste instantie resulteerde dat in de organisatie van goed gestructureerde architectuurprijsvragen. 

In Brussel ontwikkelde deze doelstelling zich echter snel tot een bredere missie: bevorderen van de algemene kwaliteit van de architectuur en de bebouwde omgeving met behulp van verschillende instrumenten. De BMA wordt gekozen aan de hand van een open en openbaar aanwervingsproces, onder toezicht van een beoordelingscomité met externe deskundigen op regionaal niveau in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. Benoemingen zijn voor een periode van vijf jaar. Hoewel de Brusselse gewestregering het mandaat vaststelt, is de functie onafhankelijk, teneinde de beste uitkomsten voor stad op het gebied van architectuur en stedelijke planning te bevorderen. 

Oplossing

Vanuit overheids- en administratief oogpunt wordt Brussel als regionale entiteit beschouwd. Vanwege zijn speciale omvang, functioneert het echter als een stad. De BMA is een unieke figuur in België, aangezien de functie het lokale en het regionale niveau samenbrengt. In tegenstelling tot in andere steden of regio’s is de functie van bouwmeester wettelijk vastgelegd en niet afhankelijk van de voorkeuren van de regionale regering, maar van een besluit van het regionale parlement. De rol van de BMA moet een maximale impact hebben door alle aspecten van stedelijke ontwikkeling te combineren, met inbegrip van architectuur, stedelijke planning, openbare ruimten en landschap. 

De BMA werkt niet alleen aan projecten, maar ook aan governance en instrumenten waarmee de kwaliteit van de bebouwde omgeving structureel kan worden verbeterd. De missie van de BMA bestaat uit het bevorderen van de ambities van Brussel op het gebied van stedelijke ontwikkeling door publieke en private klanten bij te staan, te adviseren en aan te moedigen. De werkzaamheden van de BMA moeten ten goede komen aan een breed publiek, aangezien iedereen in de stad de gevolgen ervan ondervindt. De BMA gebruikt verschillende instrumenten die tegenwoordig worden gekenmerkt door meer publieke betrokkenheid en bijzondere aandacht voor klimaatverandering. 

Door de jaren heen hebben de taken en verantwoordelijkheden van de BMA zich verder ontwikkeld. Inmiddels maakt de BMA in de praktijk gebruik van hoofdzakelijk vier soft-powerinstrumenten: ontwerpprijsvragen, “kwaliteitskamers” (commissies die ontwerpen beoordelen), ontwerpend onderzoek en communicatie.

Criteria voor een hoge kwaliteit (context, eigenheid, diversiteit, schoonheid)

• De BMA werkt op taakoverschrijdende wijze en werkt samen met verschillende entiteiten en afdelingen die zich bezighouden met de stedelijke ontwikkeling van Brussel, alsook met verschillende beleidsniveaus en -gebieden op federaal, regionaal en lokaal niveau. 
• De “ontwerpend onderzoek”-benadering helpt om een project in de eerste fasen uit te dokteren en toekomstige mogelijkheden voor elke locatie, elk programma of elk onderwerp in kaart te brengen. Het team bespreekt hoe alles eruit moeten zien en moeten werken in de betreffende ruimte. 
• De BMA wordt door de regering als geheel benoemd en werkt voor de bestuurders die politiek verantwoordelijk zijn voor alle beleidsgebieden. Dit geeft aan dat ruimtelijke kwaliteit in aanmerking wordt genomen/wordt opgenomen in alle bestuurlijke en besluitvormingsaspecten, zodat een alomvattende aanpak van stedelijke planning en ontwikkeling wordt gewaarborgd. Kwaliteit moet alles bij elkaar brengen en de verschillende aspecten met elkaar verbinden. 

Governance en beheer

Diverse actoren, waaronder overheidsinstanties op verschillende beleidsterreinen, actoren uit de sectoren cultuur en onderwijs en activisten en organisaties van het maatschappelijk middenveld, waren betrokken bij de invoering van de functie van BMA in 2009. 

Bij de huidige werking van de BMA zijn veel actoren betrokken: overheidsinstanties op alle niveaus, de private sector en professionele kringen, de pers, culturele en onderwijsinstellingen, maatschappelijke organisaties. 

Het BMA-team telt momenteel 15 medewerkers.  

Begroting en financiering

Het Brussels Hoofdstedelijk Gewest voorziet in de begroting. De begroting omvat alleen de bezoldiging van het team, met inbegrip van overheadkosten. In 2022 beliepen de kosten ongeveer 1 500 000 EUR voor 17 personeelsleden. 

Het optreden van de BMA is gratis voor iedereen die van zijn diensten gebruik wil maken. De begroting voor de uitvoering van de projecten valt daar echter niet onder.

Overdraagbare ideeën

Sinds 2000 is het benoemen van bouwmeesters in België steeds populairder geworden als een goede praktijk. Vanuit het buitenland wordt regelmatig belangstelling getoond voor de invoering van een soortgelijke functie op nationaal niveau (Zweden, Estland) en op het niveau van steden (Nederland, Roemenië). 

Tips van de stad: 

• Wet- en regelgeving is zinvol als beginpunt voor de kwaliteit van ontwerpen. Bij de governance van kwalitatief hoogwaardige ontwerpen zijn echter aanvullende maatregelen nodig, met name in de vorm van meer informele “soft power”-instrumenten. 
• Bij de governance van de kwaliteit van ontwerpen is onafhankelijkheid belangrijk, aangezien vertrouwen groeit door een goede argumentatie en het afleggen van verantwoording. Dankzij zijn onafhankelijkheid kan de BMA transversaal werken, vrij van hokjesdenken, binnen en buiten het systeem. 
• Ontwikkel een overbruggende functie tussen de creatieve wereld en burgers en de wereld van bestuur en politiek. Het doel is om niet zozeer een bottom-up- of top-downstructuur te creëren, maar veeleer een naadloze interactie tussen deze werelden.