Τα πολιτιστικά αντικείμενα έχουν μεγάλη πολιτιστική, καλλιτεχνική, ιστορική και επιστημονική σημασία. Ωστόσο, συχνά αποτελούν στόχο εγκληματικών ενεργειών, μεταξύ των οποίων η λεηλασία, η κλοπή και η διακίνηση. Αυτό έχει καταστροφικές επιπτώσεις στην πολιτιστική κληρονομιά εντός και εκτός της ΕΕ, ιδίως σε περιοχές κρίσεων και συγκρούσεων.

Η διακίνηση πολιτιστικών αγαθών είναι η παράνομη εισαγωγή, εξαγωγή και μεταβίβαση της κυριότητας των πολιτιστικών αγαθών (αντικείμενα που είναι σημαντικά για την αρχαιολογία, την προϊστορία, την ιστορία, τη λογοτεχνία, την τέχνη ή την επιστήμη). Αυτή η διακίνηση μπορεί να λάβει διάφορες μορφές, για παράδειγμα:

• κλοπή από ιδρύματα πολιτιστικής κληρονομιάς ή ιδιωτικές συλλογές
• λεηλασία αρχαιολογικών χώρων
• μετατόπιση τεχνουργημάτων λόγω πολέμου

Για να προστατευθεί αποτελεσματικά η πολιτιστική κληρονομιά από την παράνομη διακίνηση χρειάζεται άρτιο νομοθετικό πλαίσιο, διεθνής συνεργασία και σταθερή βάση αποδεικτικών στοιχείων, καθώς και καλά στοχοθετημένα έργα.

Σχέδιο δράσης της ΕΕ κατά της παράνομης διακίνησης πολιτιστικών αγαθών

Η αντιμετώπιση αυτού του σύνθετου, εγγενώς διεθνικού εγκληματικού φαινομένου απαιτεί εξατομικευμένη αντίδραση σε επίπεδο ΕΕ, όπως ορίζεται στη στρατηγική της ΕΕ για την Ένωση Ασφάλειας 2020-2025 και στη στρατηγική της ΕΕ για την αντιμετώπιση του οργανωμένου εγκλήματος 2021-2025.

Στις 13 Δεκεμβρίου 2022 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρουσίασε το σχέδιο δράσης της ΕΕ κατά της παράνομης διακίνησης πολιτιστικών αγαθών. Στόχος αυτού του σχεδίου δράσης είναι να αποτρέψει αποτελεσματικά τους εγκληματίες, να αντιμετωπίσει τις εξελισσόμενες απειλές στον τομέα της ασφάλειας και να προστατέψει την πολιτιστική κληρονομιά εντός και εκτός της ΕΕ. Το σχέδιο δράσης βασίζεται στις υφιστάμενες ενωσιακές δραστηριότητες και αντιμετωπίζει τις υπάρχουσες προκλήσεις με τους εξής τρόπους: βελτιώνοντας την ικανότητα των παραγόντων που συμμετέχουν στην αγορά και των ιδρυμάτων πολιτιστικής κληρονομιάς να προλαμβάνουν και να εντοπίζουν τα εγκλήματα· ενισχύοντας τις ικανότητες επιβολής του νόμου και απονομής δικαιοσύνης· και τονώνοντας τη διεθνή συνεργασία, μεταξύ άλλων και με τις χώρες προέλευσης και διέλευσης των πολιτιστικών αγαθών σε καταστάσεις συγκρούσεων και κρίσεων.

Το νομοθετικό πλαίσιο της ΕΕ

Η οδηγία 2014/60/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, σχετικά με την επιστροφή πολιτιστικών αγαθών που έχουν απομακρυνθεί παράνομα από το έδαφος κράτους μέλους, θέσπισε ρυθμίσεις που επιτρέπουν στα κράτη μέλη της ΕΕ να εξασφαλίσουν την επιστροφή στο έδαφός τους πολιτιστικών αγαθών που έχουν απομακρυνθεί κατά παράβαση των εθνικών μέτρων.

Ο κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 116/2009 του Συμβουλίου, σχετικά με την εξαγωγή πολιτιστικών αγαθών, εξασφαλίζει ενιαίους ελέγχους στα εξωτερικά σύνορα της ΕΕ. Για τον σκοπό αυτόν, επιβάλλει την προσκόμιση πιστοποιητικού εξαγωγής για τις εξαγωγές. Οι ιδιώτες μπορούν να λάβουν το έγγραφο αυτό μέσω των αρμόδιων αρχών των κρατών μελών. Το έγγραφο ισχύει σε ολόκληρη την ΕΕ.

Ο κανονισμός (ΕΕ) 2019/880 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 17ης Απριλίου 2019, σχετικά με την είσοδο και την εισαγωγή πολιτιστικών αγαθών, προβλέπει κανόνες για τις εισαγωγές στην ΕΕ πολιτιστικών αγαθών που εξάγονται από τη χώρα καταγωγής τους.

Διεθνής συνεργασία

Διάφορα νομοθετικά μέσα ρυθμίζουν την καταπολέμηση της παράνομης διακίνησης πολιτιστικών αγαθών σε διεθνές επίπεδο. Το πιο σημαντικό από τα μέσα αυτά είναι η σύμβαση της UNESCO του 1970 σχετικά με τα μέτρα για την απαγόρευση και παρεμπόδιση της παράνομης εισαγωγής, εξαγωγής και μεταβίβασης κυριότητας των πολιτιστικών αγαθών.

UNESCO

Η Εκπαιδευτική, Επιστημονική και Επιμορφωτική Οργάνωση των Ηνωμένων Εθνών (UNESCO) είναι ένας αξιόπιστος και έμπειρος εταίρος της ΕΕ όσον αφορά την καταπολέμηση του παράνομου εμπορίου πολιτιστικών αγαθών, καθώς έχει υλοποιήσει διάφορα έργα που χρηματοδοτήθηκαν από την ΕΕ:

Συμμετοχή της ευρωπαϊκής αγοράς έργων τέχνης στην καταπολέμηση της παράνομης διακίνησης πολιτιστικών αγαθών

Το έργο αυτό παρείχε κατάρτιση σχετικά με τη δέουσα επιμέλεια, τις υφιστάμενες πολιτικές και τους κανονισμούς σε διεθνές και ενωσιακό επίπεδο, καθώς και επιμόρφωση σχετικά με τον ρόλο της αστυνομίας και των τελωνείων όσον αφορά την παράνομη διακίνηση και συναφή εγκλήματα.

Δέσμη εργαλείων για το ευρωπαϊκό δικαστικό σώμα και τους υπαλλήλους επιβολής του νόμου

Το 2018 η ΕΕ συνεργάστηκε με την UNESCO στο πλαίσιο ενός έργου που αφορούσε την παροχή κατάρτισης στις δικαστικές αρχές και τις αρχές επιβολής του νόμου στα κράτη μέλη όσον αφορά τον εντοπισμό, τη διερεύνηση και τη συνεργασία στον τομέα της παράνομης διακίνησης. Στο πλαίσιο του έργου, οι διοργανωτές δημοσίευσαν μια δέσμη εργαλείων για το ευρωπαϊκό δικαστικό σώμα και τους υπαλλήλους επιβολής του νόμου.

Προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς και της πολυμορφίας σε πολύπλοκες καταστάσεις έκτακτης ανάγκης για σταθερότητα και ειρήνη

Στόχος του έργου αυτού ήταν η σταθεροποίηση και η επείγουσα διαφύλαξη του πληθυσμού και της πολιτιστικής κληρονομιάς του Ιράκ, της Λιβύης, της Συρίας και της Υεμένης.

Διαπεριφερειακή και διατομεακή δράση για να ενισχυθεί η καταπολέμηση της παράνομης διακίνησης πολιτιστικών αγαθών

Αυτό το έργο απευθυνόταν σε δικαιούχους από τα κράτη μέλη της ΕΕ, σε χώρες των Δυτικών Βαλκανίων που βρίσκονται σε προενταξιακό στάδιο και σε χώρες-εταίρους του νότιου σκέλους του Ευρωπαϊκού Μηχανισμού Γειτονίας (ΕΜΓ).

Το έργο ενίσχυσε τις δεξιότητες επαγγελματιών που κατέχουν καίριες θέσεις στον χώρο αυτόν και προώθησε νέες συνέργειες μεταξύ ευρέος φάσματος επαγγελματιών:

• εκπροσώπων των αρχών πολιτιστικής κληρονομιάς και των μουσείων·
• επαγγελματιών του τραπεζικού κλάδου·
• μέσων ενημέρωσης·
• δικαστικών λειτουργών και υπαλλήλων επιβολής του νόμου·
• δημόσιων υπαλλήλων από τα συναφή υπουργεία.

Συνεργασία με άλλους διεθνείς φορείς

Η ΕΕ συνεργάζεται με άλλους διεθνείς φορείς που ασχολούνται με την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς:

• το Συμβούλιο της Ευρώπης
• το Διεθνές Συμβούλιο Μουσείων
• την Ιντερπόλ
• το Διεθνές Ινστιτούτο Ενοποίησης του Ιδιωτικού Δικαίου (Unidroit)
• τον Παγκόσμιο Οργανισμό Τελωνείων

Καθιέρωση μιας στέρεης βάσης αποδεικτικών στοιχείων και ενός δικτύου πληροφοριών

Μια μελέτη του 2019 σχετικά με το παράνομο εμπόριο πολιτιστικών αγαθών συμβάλλει στην καλύτερη κατανόηση του παράνομου εμπορίου πολιτιστικών αγαθών στην Ευρώπη.

Η μελέτη παρέχει πληροφορίες σχετικά με τις διάφορες πτυχές αυτού του ζητήματος, όπως οι πηγές, η διαμετακόμιση και οι προορισμοί των αντικειμένων παράνομης εμπορίας. Φέρνει στην επιφάνεια τις οδούς διακίνησης, τις τάσεις και τα μοτίβα της διακίνησης και των παράνομων εμπορικών επιχειρήσεων, καθώς και τους εμπλεκόμενους παράγοντες.

Οι συντάκτες της μελέτης συζητούν προσεγγίσεις για τη μέτρηση του όγκου αυτού του παράνομου εμπορίου. Διερευνούν τα εθνικά και διεθνή μέτρα με τα οποία η ποινική δικαιοσύνη καταπολεμά τη διακίνηση των πολιτιστικών αγαθών. Παράλληλα, προσδιορίζουν επίσης τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι αρχές που είναι αρμόδιες για την επιβολή του νόμου κατά την εφαρμογή αποτελεσματικών μέτρων.