Tá mórthábhacht chultúrtha, ealaíne, stairiúil agus eolaíoch ag baint le hearraí cultúir. Mar sin féin, is minic a dhíríonn an choireacht orthu, lena n-áirítear creachadh, goid agus gáinneáil. Bíonn tionchar tubaisteach aige sin ar an oidhreacht chultúrtha laistigh agus lasmuigh den Aontas, go háirithe i limistéir ghéarchéime agus choimhlinte.

Is éard atá i gceist le gáinneáil ar earraí cultúir iompórtáil, easpórtáil agus aistriú aindleathach úinéireachta maoine cultúrtha (míreanna a bhfuil tábhacht ag baint leo ó thaobh na seandálaíochta, na réamhstaire, na staire, na litríochta, na healaíne nó na heolaíochta). D’fhéadfadh sé sin a bheith i bhfoirmeacha éagsúla, mar shampla

• goid ó institiúidí oidhreachta cultúrtha nó ó bhailiúcháin phríobháideacha
• creachadh láithreán seandálaíochta
• díláithriú déantán de dheasca cogaidh

Chun an oidhreacht chultúrtha a chosaint go héifeachtúil i gcoinne gáinneáil aindleathach, tá gá le creat reachtach fónta, le comhar idirnáisiúnta agus le bonn daingean fianaise agus tionscadail spriocdhírithe.

Plean Gníomhaíochta an Aontais i gcoinne na gáinneála ar earraí cultúir

Chun dul i ngleic leis an bhfeiniméan coiriúil casta sin, ar feiniméan de chineál trasnáisiúnta é, tá gá le freagairt shaincheaptha ar leibhéal an Aontais, mar atá leagtha síos i Straitéis an Aontais maidir le Slándáil an Aontais Eorpaigh 2020‑2025 agus i Straitéis an Aontais chun dul i ngleic le Coireacht Eagraithe 2021‑2025.

An 13 Nollaig 2022, chuir an Coimisiún Eorpach i láthair plean gníomhaíochta an Aontais i gcoinne gáinneáil ar earraí cultúrtha. Is é is aidhm don phlean gníomhaíochta sin coirpigh a dhíspreagadh go héifeachtach, aghaidh a thabhairt ar bhagairtí slándála atá ag teacht chun cinn agus an oidhreacht chultúrtha a chosaint laistigh den Aontas agus lasmuigh de. Tógann an plean gníomhaíochta ar ghníomhaíocht an Aontais atá ann cheana agus tugann sé aghaidh ar dhúshláin leanúnacha tríd an méid seo a leanas: feabhas a chur ar an dóigh a ndéantar coireanna a dhéanann rannpháirtithe sa mhargadh agus in institiúidí oidhreachta cultúrtha a chosc agus a bhrath; inniúlachtaí forfheidhmithe dlí agus breithiúnacha a neartú; agus borradh a chur faoin gcomhar idirnáisiúnta, lena n-áirítear le tíortha foinse agus idirthurais na n-earraí cultúrtha i gcoimhlintí agus i ngéarchéimeanna.

Creat reachtach an Aontais

Le Treoir 2014/60/AE ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle maidir le réada cultúrtha a aistríodh go mídhleathach ó chríoch Ballstáit a fháil ar ais, tugadh isteach socruithe lena gcuirtear ar chumas Bhallstáit an Aontais a chinntiú go dtabharfar ar ais dá gcríoch réada cultúrtha a aistríodh de shárú ar bhearta náisiúnta.

Cinntítear le Rialachán (CE) Uimh. 116/2009 ón gComhairle maidir le hearraí cultúir a easpórtáil go mbeidh na hearraí sin faoi réir rialuithe aonfhoirmeacha ag teorainneacha seachtracha an Aontais. Déanann sé sin trí easpórtálacha a chur faoi réir thíolacadh ceadúnais easpórtála. Is féidir le daoine aonair an doiciméad sin a fháil trí údaráis inniúla na mBallstát. Tá an doiciméad bailí ar fud an Aontais.

I Rialachán (AE) 2019/880 ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle an 17 Aibreán 2019 maidir le hearraí cultúir a thabhairt isteach agus a allmhairiú, leagtar síos rialacha maidir le hearraí cultúir a easpórtáiltear óna dtír thionscnaimh a iompórtáil isteach san Aontas.

An comhar idirnáisiúnta

Le hionstraimí éagsúla, rialaítear an comhrac i gcoinne na gáinneála aindleathaí ar earraí cultúir go hidirnáisiúnta. Ar an ionstraim is tábhachtaí díobh, tá Coinbhinsiún UNESCO 1970 maidir le Modhanna chun Allmhairiú, Onnmhairiú agus Aistriú Aindleathach Úinéireachta Maoine Cultúrtha a Thoirmeasc agus a Chosc.

UNESCO

Is comhpháirtí de chuid an Aontais í Eagraíocht Oideachais, Eolaíochta agus Chultúir na Náisiún Aontaithe (UNESCO), comhpháirtí iontaofa a bhfuil taithí aige sa chomhrac i gcoinne na trádála aindleathaí in earraí cultúir agus a bhfuil roinnt tionscadal a mhaoinigh an tAontas curtha i bhfeidhm aici:

Margadh ealaíne na hEorpa a spreagadh sa chomhrac i gcoinne na gáinneála aindleathaí ar mhaoin chultúrtha

Leis an tionscadal sin cuireadh oiliúint ar fáil maidir le dícheall cuí, leis na beartais agus na rialacháin atá ann cheana ar an leibhéal idirnáisiúnta agus ar leibhéal an Aontais Eorpaigh, chomh maith le ról na bpóilíní agus custam, agus ról gáinneála aindleathaí agus na coireanna gaolmhara.

Sraith straitéisí do bhreithiúna agus oifigigh forfheidhmithe an dlí san Eoraip

In 2018 chomhoibrigh an tAontas Eorpach agus UNESCO maidir le tionscadal arbh é ab aidhm dó oiliúint a chur ar údaráis bhreithiúnacha agus údaráis forfheidhmithe sna Ballstáit i dtaobh sainaithint, imscrúdú agus comhar i ndáil le gáinneáil aindleathach. Mar chuid den tionscadal, d’fhoilsigh na comheagraithe sraith straitéisí do bhreithiúna agus oifigigh forfheidhmithe an dlí san Eoraip.

An oidhreacht chultúrtha agus an éagsúlacht a chosaint in éigeandálaí casta ar mhaithe le cobhsaíocht agus le síocháin

Bhí sé d’aidhm ag an tionscadal sin daonra agus oidhreacht chultúrtha na hIaráice, na Libia, na Siria agus Éimin a chobhsú agus a chosaint go práinneach.

Gníomhaíocht idir-réigiúnach agus thrasearnálach le neartú a dhéanamh ar an gcomhrac i gcoinne na gáinneála aindleathaí ar mhaoin chultúrtha

Thug an tionscadal seo aghaidh ar thairbhithe i mBallstáit an Aontais, i dtíortha réamhaontachais na mBalcán Thiar agus i dtíortha comhpháirtíochta na hIonstraime Eorpaí Comharsanachta (IEC) Theas.

Threisigh an tionscadal scileanna na bpríomhghairmithe agus spreag sé sineirgí nua i measc réimse leathan gairmithe:

• ionadaithe ó údaráis oidhreachta cultúrtha agus ó mhúsaeim
• gairmithe ó earnáil na baincéireachta
• na meáin
• na breithiúna agus oifigigh forfheidhmithe dlí
• státseirbhísigh ó aireachtaí ábhartha.

Comhar le comhlachtaí idirnáisiúnta eile

Oibríonn an tAontas leis na comhlachtaí idirnáisiúnta eile seo a leanas a bhfuil baint acu le cosaint na hoidhreachta cultúrtha:

• Comhairle na hEorpa
• Comhairle Idirnáisiúnta na Músaem
• Córais
• Unidroit
• An Eagraíocht Dhomhanda Chustaim

Bonn daingean fianaise agus líonra eolais a chomhdhlúthú

Le staidéar a rinneadh in 2019 ar thrádáil aindleathach in earraí cultúir, cuidítear chun tuiscint níos fearr a chothú ar an trádáil aindleathach in earraí cultúir san Eoraip.

Cuireann an staidéar léargas ar fáil ar ghnéithe éagsúla na saincheiste seo, cuir i gcás foinsí, idirthuras agus cinn scríbe na n-earraí a thrádáiltear go haindleathach. Tarraingíonn sé aird ar bhealaí gáinneála, ar threochtaí agus patrúin na gáinneála agus na n-oibríochtaí trádála aindleathacha, mar aon leis na gníomhaithe lena mbaineann.

Pléann údair an staidéir cuir chuige maidir le méid na trádála aindleathaí sin a thomhas. Déanann siad iniúchadh ar fhreagairtí náisiúnta agus idirnáisiúnta an cheartais choiriúil ar an ngáinneáil ar earraí cultúir. Ag an am céanna, sainaithníonn siad freisin na dúshláin atá roimh na húdaráis forfheidhmithe dlí ábhartha agus freagairtí éifeachtacha á gcur chun feidhme acu.

Rogha de thionscadail atá fós ar siúl

PITCHER – Cosc a chur ar gháinneáil aindleathach ar an oidhreacht chultúrtha: Acmhainní Oideachais

Tacaíonn an tAontas Eorpach le hábhar teagaisc a chruthú i dtaca leis an oidhreacht chultúrtha a chosaint trí chlár Erasmus+. Is é cuspóir ginearálta an tionscadail PITCHER tacar acmhainní oideachais oscailte a dhearadh agus a thástáil chun cur le cumas oideoirí eispéiris foghlama nua a ullmhú a thacaíonn leis an gcomhrac i gcoinne creachadh agus gáinneáil aindleathach earraí cultúrtha.

PRISM – Cosc, Taighde, Imscrúdú agus Slándáil i Músaeim

Tá uirlisí á bhforbairt ag PRISM chun tuiscint níos fearr a chothú ar gháinneáil aindleathach ar earraí cultúrtha san Eoraip agus chun cuidiú lena cosc. Is é is aidhm don tionscadal malartú eolais, dea-chleachtas agus slándála a spreagadh in earnáil na músaem. Déanfaidh sé amhlaidh trí shuíomh gréasáin na Faireachlainne Idirnáisiúnta um Gháinneáil Aindleathach ar Earraí Cultúir (ICOM) a thabhairt cothrom le dáta, agus trí thaighde, trí chomhdhálacha a eagrú agus trí ghníomhaíochtaí múscailte feasachta chun cosaint bailiúchán a chur chun cinn. Tá baint ag coistí náisiúnta ICOM agus mórinstitiúid oidhreachta i seacht dtír Eorpacha (an Eastóin, an Laitvia, an Liotuáin, an Ungáir, an Rómáin, an tSlóvaic agus an Úcráin) leis an tionscadal.

Fuair trí thionscadal deontas faoi Bhraisle 2 “Cultúr, cruthaitheacht agus sochaí ionchuimsitheach” den Chlár Fís Eorpach do na blianta 2023-2025

ENIGMA – Tacú le coimirciú, cosaint agus bainistiú bunáitíochta na hoidhreachta cultúrtha

Bainfidh ENIGMA barr feabhais amach maidir le hearraí cultúrtha agus déantáin a chosaint ar bhagairtí de dhéantús an duine trí chuidiú le sainaithint, inrianaitheacht agus taighde bunáitíochta ar earraí cultúrtha agus trí láithreáin oidhreachta atá i mbaol a choimirciú agus faireachán a dhéanamh orthu. Ceapadh cuspóirí ENIGMA chun cabhrú leis na páirtithe leasmhara lena mbaineann freagairt níos fearr a thabhairt ar an bhfadhb chasta ilghnéitheach seo, agus comhar gníomhach a ghiaráil trí idirnascadh bunachar sonraí a chothú agus a chumasú, agus trí bhearta coisctheacha a chur in úsáid ar bhonn fianaise.

AURORA – Aitheantas uathúil agus rianú i leith saothair ealaíne trí shonraí ionchódaithe ceimiceacha, mionghléasanna agus comhghuaillíocht an bhlocshlabhra

Tá sé mar aidhm ag an tionscadal AURORA a léiriú conas is féidir marcáil cheimiceach, gléasanna a ndéantar mionadúchán orthu, teicnící ealaíne domhainscanta, agus ardáin atá bunaithe ar an néal agus ar bhocshlabhra a chomhcheangal chun frithbheart costéifeachtach, neamhscriosach agus neamhionrach a chruthú i gcoinne gníomhaíochtaí neamhdhleathacha agus déantáin a chaomhnú ag an am céanna. Tiocfaidh na teicneolaíochtaí a ndéantar taighde orthu agus a chuirtear chun feidhme in AURORA le chéile in uirlis dhigiteach lenar féidir le páirtithe leasmhara, ceannaithe ealaíne, coimeádaithe, comhlachtaí ceantála, seirbhísí lóistíochta agus gníomhairí forfheidhmithe ábhartha barántúlacht agus bunáitíocht saothar ealaíne a fhíorú go héasca, rud a chumasóidh rianú gluaiseachta na bpíosaí ealaíne.

ANCHISE – Réitigh nua a chur i bhfeidhm maidir le cosaint na hoidhreachta cultúrtha trí rannpháirtíocht nuálach, eolaíoch, shóisialta agus eacnamaíoch

Trí mhodheolaíocht an líonraithe a nascadh le torthaí nuálacha forbairtí nuatheicneolaíochtaí (3D/fótagraiméadracht chun faireachán a dhéanamh ar láithreáin, innealtóireacht sonraí agus IS ar mhaithe le sainaithint réad rialaithe teorann agus cosaint bhailiú na hoidhreachta, síniú fluaraiseachta speictreach chun réada a fhíordheimhniú), cruthóidh ANCHISE sraith oibríochtúil uirlisí a bhfuil feidhm acu maidir le comhthéacsanna Eorpacha agus atá inmhacasamhlaithe i gcásanna eile thar lear. Is é is aidhm don tionscadal réitigh chomhordaithe a fháil ar na príomhriachtanais atá ann cheana i réimse chosaint na hoidhreachta cultúrtha: 1) Tuiscint, 2) Cosc, 3) Gníomh, 4) Deisiúchán.

Tionscadail a bhí ann roimhe seo

NETCHER

Ba é tar éis na n-ionsaithe sceimhlitheoireachta i bPáras ag deireadh 2015 a tosaíodh ag obair ar choincheap an tionscadail ‘NETCHER – Líonra agus ardán digiteach chun an oidhreacht chultúrtha a fheabhsú agus a atógáil’. Cruthaíodh le himscrúduithe coiriúla gur foinse mhór mhaoinithe le haghaidh na sceimhlitheoireachta idirnáisiúnta í an gháinneáil ar sheaniarsmaí.

Bhunaigh rannpháirtithe an tionscadail seo líonra Eorpach d’oibreoirí ábhartha agus cairt dea-chleachtas ar fud na hEorpa chun an gháinneáil aindleathach ar sheaniarsmaí a chomhrac go héifeachtúil. Chuir an tAontas maoiniú ar fáil don tionscadal seo tríd an gclár Fís 2020.